II. PRZEJAWY DZIAŁALNOŚCI GOSPODARCZEJ CZŁOWIEKA; GOSPODAROWANIE ZASOBAMI NATURALNYMI ZIEMI
*PRZEMYSŁ*
Uczeń potrafi:  -wyjaśnić terminy: bogactwa naturalne, surowce mineralne,  -wskazać na mapie świata po dwa wybrane obszary występowania węgla kamiennego, ropy naftowej i rud żelaza,  -podać przykłady produktów wytwarzanych przez wybrane gałęzie przemysłu,  -wskazać na mapie świata dowolnie wybrane okręgi przemysłowe (4),  -podać przykłady oddziaływania na środowisko przyrodnicze zakładów przemys-łowych zlokalizowanych w okolicy miejsca zamieszkania ucznia.	Uczeń potrafi:  -wyjaśnić terminy: bogactwa odnawialne i nieodnawialne, biały węgiel, przemysł wydobywczy i przetwórczy,  -omówić znaczenie surowców dla rozwoju gospodarczego państwa,  -podać przykłady surowców mineralnych: metalicznych, energetycznych, chemicznych, skalnych,  -wskazać na mapie wybrane okręgi surowcowe świata,  -wymienić tradycyjne i alternatywne źródła energii oraz rodzaje elektrowni,  -podać przykłady produktów przemysłu wysokiej techniki,  -podać przykłady zmian w środowisku przyrodniczym spowodowanych przez przemysł.	Uczeń potrafi:  -wyjaśnić terminy: produkt krajowy brutto, okręg przemysłowy, przemysł wysokiej techniki,  -przedstawić znaczenie surowców energetycznych dla rozwoju gospodarcze-go państwa,  -podać przykłady przyrod-niczych, gospodarczych i społecznych czynników lokalizacji przemysłu,  -odnaleźć w źródłach sta-tystycznych kraje o naj-większym wydobyciu wskazanych surowców mineralnych,  -wymienić korzyści i za-grożenia płynące z ener-getyki jądrowej,  -przedstawić za pomocą wykresów dane statystyczne odnoszące się do przemysłu.	Uczeń potrafi: - wyjaśnić termin: technopolia, - wyjaśnić przyczyny wzrostu zapotrzebowania na surowce energetyczne w wybranych państwach; - omówić czynniki lokalizacji przemysłu wysokiej techniki, - wymienić funkcje przemysłu.
ROLNICTWO. RYBOŁÓWSTWO. LASY.
Uczeń potrafi:  wymienić nazwy podstawowych roślin zbożowych i bulwiastych oraz hodowanych zwierząt,  wymienić formy użytkowania ziemi,  wskazać na mapie trzy główne rejony rolnicze świata,  wskazać na mapie świata wybrane obszary uprawy pszenicy, ryżu i kukurydzy,  wskazać na mapie trzy kraje borykające się z problemem wyżywienia ludności,  podać przykłady organizmów wodnych mających znaczenie w wyżywieniu ludności,  wskazać na mapie świata największe obszary leśne (lasy równikowe, tajga).	Uczeń potrafi:  wyjaśnić terminy: użytki rolne, rolnictwo naturalne, rolnictwo towarowe, plony, zbiory,  wymienić przyrodnicze czynniki rozwoju rolnictwa,  podać przykłady roślin żywieniowych charakterystycznych dla poszczegól-nych stref klimatycznych,  podać przykłady wpływu warunków przyrodniczych na możliwości rozwoju gospodarki rolnej,  wskazać na mapie główne regiony rolnicze świata,  podać przykłady degradacji środowiska przyrodniczego spowodowanej przez rolnictwo,  wymienić kraje produkujące dużą ilość żywności głównie na rynek wewnętrzny,  wskazać na mapie kraje, których ludność jest niedożywiona lub głoduje,  na podstawie danych statystycznych wymienić największych producentów wskazanych produktów rolnych,  podać przykłady wykorzystania poławianych organizmów wodnych,  wymienić przyrodnicze i gospodarcze funkcje lasu,  podać przykłady prawidłowej gospodarki leśnej,  podać przykłady działalności człowieka wpływającej na degradację lasów na świecie.	Uczeń potrafi:  wyjaśnić terminy: monokultura, akwakultura,  wyjaśnić związek uprawianych roślin z warunkami środowiska przyrodnicze-go,  wyjaśnić związek chowu zwierząt z warunkami kulturowymi (religijnymi) w danym państwie,  podać przykłady czynników ekonomicznych wpływających na rozwój rolnictwa,  wymienić główne cechy rolnictwa intensywnego, ekstensywnego, plantacyjnego i podmiejskiego,  wskazać na mapie obszary upraw wybranych roślin plantacyjnych (herbata, kawa, kakaowiec, banany, bawełna),  wskazać na mapie główne łowiska ryb na świecie,  podać przykłady gospodarczych i społeczno-poli-tycznych przyczyn głodu na świecie,  wymienić największych eksporterów żywności (trzy kraje),  wyjaśnić, na czym polegała „zielona rewolucja” i jakie były jej efekty,  wyszukać w źródłach statystycznych kraje o największych połowach na świecie,  wskazać na mapie kraje o dużym zalesieniu,  wymienić źródła zagrożeń dla lasów,  podać przykłady działalności człowieka zmierzające do ochrony lasów.	Uczeń potrafi:  podać przykłady czynników społeczno-kulturowych wpływających na rozwój rolnictwa (np.: wpływ tradycji, religii),  na podstawie map tematycznych scharakteryzować rolnictwo wskazanego obszaru,  wyjaśnić związek występowania łowisk z prądami morskimi,  podać przykłady znaczenia marikultury w gospodarce państw nadmorskich,  ocenić stan wyżywienia ludności w krajach o różnym poziomie rozwoju,  podać przykłady działań organizacji międzynarodowych na rzecz zmniejszenia głodu na świecie,  wymienić działania umożliwiające wzrost produkcji rolnej,  wyszukać w źródłach statystycznych kraje pozyskujące największą ilość drewna.
USŁUGI
Uczeń potrafi: - wymienić rodzaje i środki transportu oraz łączności, - podać przykłady działalności usługowej, - wymienić niektóre towary eksportowane przez kraje słabo i wysoko rozwinięte gospodarczo, - wymienić przykłady walorów turystycznych, - wymienić atrakcje turystyczne najbliższej okolicy swojego miejsca zamieszkania, - wskazać na mapie świata kilka portów morskich, - wskazać na mapie Europy kilka dużych węzłów transportu kolejowego.	Uczeń potrafi: - wyjaśnić terminy: usługi, handel, eksport, import, komunikacja, transport, łączność, - wykonać wykres kołowy ilustrujący udział usług w strukturze zatrudnienia wskazanego kraju, - wskazać kraje, w których usługi odgrywają znaczącą rolę w gospodarce, - wskazać na mapie świata przykłady terenów o dużej atrakcyjności turystycznej, - wymienić kilka zabytków kultury materialnej o znaczeniu światowym, - wymienić przykłady przyrodniczych walorów turystycznych o znaczeniu światowym, - na podstawie mapy wskazać przebieg głównych szlaków komunikacyjnych na świecie, - wskazać na mapie Europy najdłuższe śródlądowe szlaki wodne.	Uczeń potrafi: - wyjaśnić terminy: bilans handlowy, telekomunikacja, - wymienić kraje o największym udziale w obrotach handlu zagranicznego, - wyjaśnić zależność pomiędzy poziomem rozwoju gospodarczego państw, a rodzajem eksportowanych towarów, - przedstawić warunki korzystnie wpływające na rozwój turystyki na danym terenie, - wymienić korzyści wynikające z rozwoju turystyki w danym kraju, - wyjaśnić, co decyduje o atrakcyjności turystycznej danego kraju, - podać przykłady negatywnego wpływu transportu na środowisko i sposoby przeciwdziałania temu zjawisku, - wymienić rodzaje transportu rozwijające się obecnie najszybciej i wyjaśnić przyczyny tego zjawiska.	Uczeń potrafi: - uzasadnić, że wymiana handlowa jest przejawem geograficznego podziału pracy, - na podstawie danych statystycznych scharakteryzować wskazany kraj pod względem udziału w handlu światowym, - wskazać na mapie świata kraje przyjmujące najwięcej turystów, - na podstawie danych statystycznych wymienić kraje mające największe wpływy z turystyki, - na podstawie danych statystycznych porównać i ocenić poziom rozwoju poszczególnych rodzajów transportu w wybranych krajach świata, - omówić znaczenie łączności we współczesnym świecie.

III. WSPÓŁCZESNE PRZEMIANY GOSPODARCZE I POLITYCZNE
NA KONTYNENTACH I W WYBRANYCH PAŃSTWACH

EUROPA – ŚRODOWISKO PRZYRODNICZE

Dopuszczający

Dostateczny

Dobry

Bardzo dobry

Uczeń potrafi:

- opisać położenie geogra-ficzne Europy (położenie na półkulach),

- wskazać na mapie Europy wybrane elementy linii brzegowej: największe wyspy, półwyspy, zatoki oraz morza śródziemne i przybrzeżne Europy,

- wskazać trzy ważne cieśni-ny,

- nazwać i wskazać na mapie najwyższe góry Europy,

- wymienić kilka dużych rzek Europy,

- nazwać i wskazać na mapie trzy jeziora Europy.

Uczeń potrafi:

- nazwać i wskazać na mapie większe półwyspy, wyspy, morza, zatoki oraz cieśniny Europy,

- określić współrzędne geo-graficzne przylądków najdalej wysuniętych na północ, południe i zachód Europy,

- wskazać na mapie umowną granicę między Europą,
a Azją,

- nazwać i wskazać na mapie cztery łańcuchy górskie Europy,

- wskazać na mapie główne krainy geograficzne Europy,

Uczeń potrafi:

- na podstawie mapy samo-dzielnie scharakteryzować linię brzegową Europy,

- wskazać na mapie przykła-dy dobrze i słabo rozwinię-tej linii brzegowej,

- na podstawie mapy hipso-metrycznej scharakteryzo-wać ukształtowanie piono-we Europy,

- wskazać na mapie główne strefy klimatyczno-roślinne Europy,

- wskazać na mapie obszary występowania głównych typów klimatu Europy.

Uczeń potrafi:

- wyjaśnić związek pomię-dzy czynnikami kształtują-cymi klimat a typami kli-matu Europy,

- wyjaśnić zależności pomiędzy klimatem danego obszaru a roślinnością oraz siecią rzeczną,

- omówić związek pomiędzy stanem wody w rzece
a warunkami klimatycz-nymi,

- podać przykłady gospodar-czego wykorzystania rzek
i jezior.

- na podstawie map klima-tycznych określić typ klimatu oraz strefę roślinną i gleby na wskazanym obszarze Europy,

- nazwać i wskazać kilka rzek Europy należących do poszczególnych zlewisk.

EUROPA – PROBLEMY SPOŁECZNO-GOSPODARCZE

Uczeń potrafi:

- wskazać na mapie gospo- darczej Europy występo-

wanie surowców mineral-
nych,

- wymienić rośliny uprawiane w różnych częściach Europy,

- wskazać na mapie Europy miasta o szczególnych walorach turystycznych.

Uczeń potrafi:

- na podstawie mapy omówić rozmieszczenie ludności w Europie,

- wymienić główne języki Europy,

- udowodnić, że kraje Europy mają mały przyrost naturalny,

- wymienić kraje o ujemnym przyroście naturalnym,

- wskazać na mapie wybrane okręgi przemysłowe Europy oraz rejony rolnicze.

Uczeń potrafi:

- wykazać na przykładach związek gęstości zalud-

nienia Europy z warunkami
środowiska przyrodniczego
i działalnością człowieka,

- podać przybliżoną liczbę ludności Europy,

- podać przykłady zróżnico-wania poziomu gospodarki państw Europy Wschodniej i Zachodniej,

- na podstawie danych sta-tystycznych porównać strukturę zatrudnienia w wybranych krajach (zna-cząca rola usług w pań-stwach Europy Zachod-niej).

Uczeń potrafi:

- uzasadnić, że wraz z rozwojem gospodarki państwa maleje jej zależność od czynnika surowcowego,

- na podstawie danych sta-tystycznych porównać
i zinterpretować wskaźniki rozwoju przemysłu i rol-nictwa wybranych państw Europy Wschodniej i Za-chodniej.

SĄSIEDZI POLSKI

Uczeń potrafi:

- wskazać na mapie granice Polski,

- wymienić nazwy państw sąsiadujących z Polską i ich stolic,

- wskazać na mapie państwa sąsiadujące z Polską i ich stolice,

- odczytać z mapy nazwę głównej rzeki w omawia-nych państwach i morza, do którego uchodzi,

- odczytać z mapy nazwy największych miast położonych w omawianych państwach.

Uczeń potrafi:

- na podstawie mapy Europy omówić położenie państw sąsiadujących z Polską,

- na podstawie mapy omówić ukształtowanie powierzchni krajów sąsiadujących z Polską,

- wskazać na mapie główne krainy geograficzne państw sąsiadujących z Polską,

- wymienić nazwy i wskazać na mapie przynajmniej dwa miasta omawianych państw,

- na podstawie map tema-tycznych wskazać obszary występowania wybranych bogactw mineralnych oraz wymienić główne rośliny uprawne omawianych państw,

- na podstawie map demograficznych omówić rozmieszczenie ludności sąsiadów Polski.

Uczeń potrafi:

- na podstawie map scharak-teryzować środowisko przyrodnicze sąsiadów Polski (rzeźba terenu, kli-mat, wody, gleby),

- omówić cechy położenia geograficznego omawia-nych państw, uwzględniając dominantę,

- nazwać i wskazać na mapie miejsca występowania wy-branych surowców mine-ralnych,

- na podstawie danych sta-tystycznych omówić wskaźniki rozwoju gospo-darczego omawianych państw,

- nazwać i wskazać rozmieszczenie ważniej-szych obiektów geogra-ficznych w omawianych krajach,

- na podstawie diagramów porównać liczbę ludności omawianych państw,

- przedstawić zróżni-cowanie etniczne w oma-wianych krajach,

- wymienić wyróżniające cechy środowiska i gospo-darki wskazanego państwa.

Uczeń potrafi:

- na podstawie map wskazać obszary o korzystnych warunkach dla życia i działalności człowieka w omawianych państwach,

- wyszukać we wskazanych źródłach dane statystyczne obrazujące rozwój gospo- darczy omawianych państw,

- omówić zróżnicowanie po-ziomu gospodarki państw sąsiadujących z Polską,

- na podstawie wykresów scharakteryzować strukturę zatrudnienia wybranego państwa,

- przedstawić wybrane pro-blemy związane ze zróż-nicowaniem etnicznym omawianych państw (mniejszości narodowe
w omawianych krajach).

KRAJE SĄSIADUJĄCE Z POLSKĄ PRZEZ BAŁTYK

Uczeń potrafi:

- wymienić nazwy państw nadbałtyckich,

- wskazać na mapie kraje skandynawskie, Łotwę, Estonię oraz ich stolice,

- odczytać z mapy nazwy największych miast omawianych państw.

Uczeń potrafi:

- na podstawie map omówić środowisko geograficzne omawianych państw,

- wymienić nazwy i wskazać na mapie przynajmniej dwa miasta i inne ważne obiekty geograficzne w omawianych państwach,

- wskazać źródła zanie-czyszczeń wód Bałtyku.

Uczeń potrafi:

- na podstawie map omówić cechy środowiska wyróż-niające omawiane kraje (wpływ zlodowaceń na rzeźbę),

- ocenić warunki środowiska naturalnego z punktu wi-dzenia życia i działalności człowieka,

- wymienić cechy gospodarki wyróżniające omawiane kraje,

- na podstawie wykresów porównać i omówić struk-turę użytkowania gruntów w omawianych krajach.

Uczeń potrafi:

- na podstawie danych sta-tystycznych porównać wskaźniki rozwoju gospo-darczego omawianych państw,

- omówić rolę wód płynących w energetyce Szwecji,

- wymienić działania zmie-rzające do ochrony wód Bałtyku.

FRANCJA

Uczeń potrafi:

- wskazać na mapie Francję i jej stolicę,

- odczytać z mapy nazwy państw sąsiadujących z Francją,

- wskazać główne rzeki Francji oraz morza, do któ-rych uchodzą,

- wymienić i wskazać na mapie trzy wybrane miasta,

- wskazać na mapie wybrane krainy geograficzne,

- wymienić trzy obiekty chętnie odwiedzane przez turystów.

Uczeń potrafi:

- nazwać i wskazać na mapie regiony geograficzne Francji (góry, baseny, rów Rodanu),

- korzystając z map tematycz-nych wskazać miejsca wys-tępowania wybranych surowców mineralnych i obszary upraw wybranych roślin.

Uczeń potrafi:

- korzystając z map klima-tycznych omówić cechy klimatu Francji,

- omówić rolę usług oraz rolnictwa w gospodarce kraju (największe nadwyż-ki rolne w Europie),

- wymienić dominujące ga-łęzie przemysłu Francji i wskazać kilka ważnych ośrodków przemysłowych,

- podać przykłady walorów turystycznych Francji,
- wskazać główne węzły komunikacyjne Francji

Uczeń potrafi:

- omówić sprzyjający wpływ klimatu na rolnictwo,

- omówić rolę śródlądowego transportu wodnego w gos-podarce kraju (kanały),

- na podstawie wskazanych źródeł wiedzy przedstawić pozycję Francji w gospo-darce Europy i świata,

- omówić rolę turystyki
w gospodarce Francji.

ROSJA

Uczeń potrafi:

- udowodnić, że Rosja jest największym krajem świata,

- wskazać na mapie Rosję i jej stolicę,

- omówić położenie państwa na kontynentach,

- odczytać z mapy nazwy państw sąsiadujących z Rosją,

- wymienić nazwy i wskazać jeziora, wielkie rzeki Rosji oraz morza, do których uchodzą,

- wymienić i wskazać na mapie cztery wybrane wielkie miasta Rosji,

- wskazać na mapie wybrane krainy geograficzne Rosji.

Uczeń potrafi:

- na podstawie map tematycznych wymienić główne typy klimatu oraz formacje roślinne występujące na obszarze Rosji,

- wskazać główne obszary rolnicze i miejsca występowania bogactw mineralnych,

- wymienić i wskazać cztery okręgi przemysłowe Rosji,

- udowodnić, że Rosja jest krajem wielonarodowym,

- wymienić przejawy pogarszającej się sytuacji społecznogospodarczej Rosji.

Uczeń potrafi:

- wyjaśnić znaczenie terminów: kołchoz, sowchoz,

- posługując się mapami oraz wykresami klimatycznymi scharakteryzować główne typy klimatu Rosji,

- wykazać związek między warunkami naturalnymi,
a rodzajem upraw,

- na podstawie map wyjaśnić przyczyny nierównomiernego rozmiesz-czenia ludności.

Uczeń potrafi:

- na podstawie map tematycznych porównać możliwości działalności gospo-darczej człowieka w europejskiej i azjatyckiej części Rosji,

- przedstawić przykłady znacznego zniszczenia środowiska przyrodniczego Rosji i podać tego przyczy-ny,

- na podstawie danych statystycznych określić miejsce Rosji w gospodarce światowej w wytwarzaniu wybranych produktów przemysłowych i rolniczych,

- na podstawie różnych źródeł informacji (prasa, programy telewizyjne) omówić aktualne problemy Rosji.

AZJA – ŚRODOWISKO PRZYRODNICZE

Dopuszczający

Dostateczny

Dobry

Bardzo dobry

Uczeń potrafi:

- opisać położenie geograficzne Azji w stosunku do równika i południka 0°,

- nazwać i wskazać na mapie wybrane elementy linii brzegowej,

- nazwać i wskazać na mapie najwyższe góry świata i ich szczyt o największej wysokości n.p.m.,

- nazwać i wskazać po dwie niziny i wyżyny Azji,

- na mapach klimatycznych wskazać obszary o małych i dużych opadach oraz obszary o najniższych i najwyższych temperaturach powietrza w Azji,

- nazwać i wskazać na mapie kilka wielkich rzek i jezior Azji.

Uczeń potrafi:

- opisać położenie Eurazji w stosunku do równika, południka 0°, kontynentów i oceanów,

- wymienić i wskazać na mapie największe wyspy i archipelagi, półwyspy, zatoki, morza przybrzeżne i wybrane cieśniny,

- nazwać i wskazać na mapie główne formy ukształtowania powierzchni Azji,

- wymienić czynniki wpływające na klimat Azji,

- wskazać na mapie obszary występowania głównych typów klimatu Azji,

- wskazać na mapie Azji obszary występowania wybranych formacji roślinnych,
- wymienić i wskazać na mapie zlewiska, do których należą wybrane rzeki Azji

Uczeń potrafi:

- obliczyć rozciągłość południkową i równoleżnikową Azji,

- scharakteryzować linię brzegową Azji,

- scharakteryzować ukształtowanie powierz-chni Azji,

- podać przykłady czynników klimatotwórczych wpływających na klimat Azji,

- wymienić nazwy głównych typów klimatu Azji,

- na podstawie diagramów klimatycznych scharakteryzować główne typy klimatu Azji,

- wyjaśnić zależność pomiędzy występowaniem formacji roślinnych a warunkami klimatycznymi na wybranym obszarze Azji,

- wskazać na mapie obszary bezodpływowe,

- dostrzec związek między klimatem a stanem wód rzek Azji,
- wyjaśnić, dlaczego rzeki syberyjskie są żeglowne przez krótki okres roku

Uczeń potrafi:

- czytać profil hipsometryczny,

- wyjaśnić przyczyny powstania pustyń w Azji,

- wymienić cechy klimatu monsunowego i kontynentalnego,

- omówić rolę Himalajów jako czynnika klimatotwórczego,

- podać przyczynę występowania bagien na Nizinie Zachodniosyberyjskiej,

- podać przykłady i przyczyny degradacji wód rzek i jezior Azji,

- uzasadnić stwierdzenie, że Azja jest kontynentem kontrastów.

AZJA – PROBLEMY SPOŁECZNO-GOSPODARCZE

Uczeń potrafi:

- uzasadnić, że Azja jest najludniejszym kontynentem świata,

- wymienić religie Azji ma-jące najwięcej wyznaw-ców,

- wymienić i wskazać na mapie dwa najludniejsze kraje Azji oraz cztery wielkie miasta.

Uczeń potrafi:

- wymienić przykłady państw, w których dominuje islam, buddyzm, hinduizm,

- wskazać na mapie obszary najbardziej i najsłabiej zaludnione,

- wskazać na mapie wybrane miasta Azji oraz określić ich współrzędne geograficzne.

Uczeń potrafi:

- wyjaśnić przyczyny zróżni-cowania gęstości zaludnie-nia w Azji,

- przedstawić zróżnicowanie warunków życia ludności w wielkich miastach Azji.

Uczeń potrafi:

- ocenić różnorodność wa-runków przyrodniczych dla rozwoju rolnictwa Azji,

- czytać i interpretować mapy demograficzne,

- wyjaśnić czynniki lokaliza-cji wybranych miast,

- wskazać różnicę w rozwoju gospodarczym i poziomie życia ludności wybranych państw Azji.

JAPONIA

Uczeń potrafi:

- wskazać na mapie Japonię i jej stolicę,

- posługując się mapą odczytać nazwy głównych wysp archipelagu japoń-skiego oraz oblewających go mórz,

- wymienić klęski żywioło-we nawiedzające Japonię,

- nazwać i wskazać na ma-pie trzy japońskie miasta,

- podać przykłady znanych produktów przemysłu japońskiego.

Uczeń potrafi:

- posługując się mapą scharakteryzować środowisko przyrodnicze Japonii (ze szczególnym uwzględnie-niem zjawisk wulkanicz-nych, trzęsień ziemi oraz tajfunów),

- wskazać na mapie obszary o dużej gęstości zaludnienia,

- wskazać największe miasta Japonii,

- uzasadnić, że Japonia jest potęgą gospodarczą świata.

Uczeń potrafi:

- omówić najważniejsze przyczyny zróżnicowania klimatycznego Japonii,

- omówić znaczenie rybo-łówstwa i marikultury w gospodarce kraju,

- wyjaśnić przyczyny nie-równomiernego rozmiesz-czenia ludności,

- wymienić gałęzie przemysłu, w których Japonia zajmuje czołowe miejsce w świecie,

- wykazać wpływ położenia geograficznego na życie i pracę mieszkańców Japonii.

Uczeń potrafi:

- wykazać związek zjawisk wulkanicznych i trzęsień ziemi z budową geologiczną,

- omówić przyczyny dyna-micznego rozwoju prze- mysłu Japonii pomimo braku zasobów mineralnych,

- wymienić przykłady dostosowania gospodarki do warunków środowiska przyrodniczego

INDIE

Uczeń potrafi:

- wskazać na mapie Indie i ich stolicę,

- odczytać z mapy nazwy państw sąsiadujących z Indiami,

- wskazać wielkie miasta i wielkie rzeki w Indiach,

- wymienić trzy rośliny uprawiane w Indiach,

- podać przykłady wpływu religii na życie mieszkańców Indii.

Uczeń potrafi:

- podać liczbę ludności Indii,

- nazwać i wskazać krainy geograficzne Indii,

- wyjaśnić rolę monsunu w życiu ludzi i gospodarce kraju,

- wskazać obszary głównych upraw,

- wymienić dominujący dział gospodarki kraju,

- nazwać i wskazać na mapie największe miasta Indii.

Uczeń potrafi:

- dostrzec związek pogarszania się warunków życia w Indiach z szybkim przyrostem liczby ludności,

- omówić problemy dotyczące ludności Indii wynikające ze zróżnicowania rasowego, językowego i religijnego,

- omówić wpływ warunków klimatycznych na rozmieszczenie upraw,

- wyjaśnić, na czym polegała „zielona rewolucja” w rolnictwie Indii,

- wskazać na mapie obszary występowania głównych surowców mineralnych.

Uczeń potrafi:

- podać przykłady problemów wielkich miast Indii,

- omówić wpływ kastowego podziału społeczeństwa na życie ludności,

- podać przykłady kontrastów w środowisku przyrodni-czym i życiu społeczno-

-gospodarczym Indii,

- omówić czynniki hamujące rozwój rolnictwa w Indiach (np. system dzierżawy, analfabetyzm, wielkość gospodarstw, ubóstwo ludności wiejskiej).

CHINY

Uczeń potrafi:

- wskazać na mapie Chiny i ich stolicę,
- podać liczbę ludności Chin,
- odczytać z mapy nazwy państw sąsiadujących z Chinami,
- wskazać na mapie wybrane krainy geograficzne oraz morza przybrzeżne Chin,
- odczytać z mapy nazwy wielkich rzek i miast Chin,
- wymienić cztery rośliny uprawiane w Chinach,
- wymienić produkty pochodzenia chińskiego dostępne na rynku polskim.

Uczeń potrafi:

- wymienić trzy przyczyny nierównomiernego rozmieszczenia ludności Chin,

- wskazać na mapie główne obszary rolnicze,

- wskazać na mapie obszary występowania wybranych surowców mineralnych,

- nazwać i wskazać główne okręgi przemysłowe.

Uczeń potrafi:

- posługując się mapami tematycznymi wykazać zróżnicowanie środowiska przyrodniczego Chin Wschodnich i Zachodnich,

- wykazać związek między warunkami naturalnymi a rolnictwem Chin (klimat, sposoby gospodarowania, gleby utworzone na lessach),

- wyjaśnić, na czym polega konkurencyjność chińskich towarów na rynkach światowych.

Uczeń potrafi:

- na podstawie danych statystycznych uzasadnić wzrost rozwoju gospodarczego Chin mimo małej produkcji w przeliczeniu na jednego mieszkańca,

- na podstawie danych statystycznych dotyczących produkcji rolnej i przemysłowej oraz innych wskaźników ocenić poziom rozwoju gospodarczego Chin,

- omówić znaczenie rolnictwa w gospodarce kraju.

AFRYKA – ŚRODOWISKO PRZYRODNICZE

Dopuszczający

Dostateczny

Dobry

Bardzo dobry

Uczeń potrafi:

- opisać położenie geogra-ficzne Afryki w stosunku do równika i południka 0°,

- nazwać i wskazać na ma-pie Afryki wybrane ele-menty linii brzegowej,

- nazwać i wskazać na ma-pie Afryki góry oraz wy-brane kotliny,

- wymienić i wskazać na mapie cztery rzeki Afryki

i trzy jeziora,

- wskazać na mapie Afryki obszary występowania la-sów równikowych, sawann i pustyń.

Uczeń potrafi:

- określić współrzędne geo-graficzne punktów najdalej wysuniętych na N, S, E,W Afryki,

- omówić cechy ukształtowa-nia pionowego Afryki,

- nazwać i wskazać rzeki należące do poszczególnych zlewisk i obszary bezodpływowe,

- na podstawie map tematycz-nych określić typ klimatu oraz strefę roślinną i gleby na wskazanym obszarze Afryki.

Uczeń potrafi:

- na podstawie mapy scha-rakteryzować linię brzego-wą Afryki,

- omówić rolę czynników klimatotwórczych mają-cych wpływ na klimat Afryki,

- wskazać na mapie Afryki obszary występowania głównych typów klimatu.

Uczeń potrafi:

- przedstawić zależności za-chodzące między klimatem, roślinnością a glebami Afryki,

- na przykładzie Afryki wskazać zależności po-między klimatem a gęstoś-cią sieci rzecznej,

- na podstawie dowolnych źródeł informacji przedsta-wić problemy ochrony śro-dowiska przyrodniczego na wybranych obszarach Afry-ki.

AFRYKA – PROBLEMY SPOŁECZNO-GOSPODARCZE

Uczeń potrafi:

- wskazać na mapie obszary, które zamieszkuje głównie rasa czarna,

- wskazać na mapie cztery wielkie miasta Afryki,

- wskazać na mapie kilka wybranych państw Afryki,

- wymienić nazwy pięciu roślin uprawnych typowych dla Afryki.

Uczeń potrafi:

- podać liczbę ludności Afryki,

- uzasadnić, że w Afryce występuje zjawisko eksplozji demograficznej,

- na podstawie map wskazać obszary o największej i naj-mniejszej gęstości zaludnie-nia,

- na podstawie map tematycz-nych wskazać obszary o niekorzystnych warunkach dla życia i działalności człowieka,

- na podstawie map tematycz-nych przedstawić rozmiesz-czenie surowców mineral-nych.

Uczeń potrafi:

- wyjaśnić terminy: kolonializm, apertheid,

- ocenić wpływ warunków naturalnych i społeczno-

-gospodarczych na rozmieszczenie ludności,

- wymienić skutki szybkiego przyrostu liczby ludności,

- na podstawie map tema-tycznych przedstawić roz-mieszczenie upraw oraz chowu zwierząt,

- uzasadnić, że mało wydaj-ne rolnictwo jest jedną z przyczyn występowania głodu w Afryce.

Uczeń potrafi:

- wyjaśnić, dlaczego rolnictwo Afryki nie zaspo-kaja potrzeb ludności,

- wykazać związek podziału politycznego Afryki oraz niektórych problemów społeczno-gospodarczych z przeszłością kolonialną te-go kontynentu,

- podać przykłady konfliktów plemiennych i wskazać obszary ich występowania.

EGIPT

Uczeń potrafi:

- wskazać na mapie Egipt i jego stolicę,

- odczytać z mapy nazwy państw sąsiadujących z Egiptem,

- wskazać na mapie: trzy miasta Egiptu, Nil, Kanał Sueski i zbiornik Nasera,

- odczytać z mapy tematycznej nazwy roślin uprawianych w Egipcie,

- wymienić trzy zabytki kul-tury materialnej.

Uczeń potrafi:

- omówić położenie Egiptu,

- uzasadnić, że jest to najludniejszy kraj arabski Afryki,

- podać przykłady wpływu środowiska przyrodniczego na gospodarkę,

- omówić znaczenie Nilu dla życia i działalności człowieka.

Uczeń potrafi:

- na podstawie mapy omówić nierównomierne roz-mieszczenie ludności Egiptu i podać tego przyczyny,

- przedstawić pozytywne i negatywne skutki wybudo-wania tamy asuańskiej,

- przedstawić znaczenie tu-rystyki dla gospodarki kraju.

Uczeń potrafi:

- omówić wpływ religii (islamu) na życie i gospodarkę Egipcjan,

- posługując się wykresem oraz odpowiednimi mapami tematycznymi omówić strukturę użytkowania ziemi w Egipcie.

NIGERIA

Uczeń potrafi:

- wskazać na mapie Nigerię i jej stolicę oraz miasto Lagos,

- uzasadnić, że jest to najludniejszy kraj Afryki,

- odczytać z mapy nazwy państw sąsiadujących z Nigerią,

- wskazać na mapie rzekę Niger,

- odczytać z mapy tematycznej nazwy roślin uprawianych w Nigerii,

- na podstawie mapy podać nazwę głównego surowca mineralnego Nigerii.

Uczeń potrafi:

- omówić znaczenie ropy naf-towej dla rozwoju gospodar-czego kraju,

- na podstawie mapy wskazać obszary występowania głów-nych upraw i surowców mi-neralnych.

Uczeń potrafi:

- przedstawić strefowość upraw związanych z wa-runkami naturalnymi,

- na podstawie danych sta-tystycznych określić miejsce Nigerii w świecie pod względem produkcji wybranych roślin uprawnych.

Uczeń potrafi:

- przedstawić zróżnicowanie etniczne najludniejszego kraju Afryki i związane z tym konflikty plemienne,

- ocenić warunki naturalne rolnictwa,

- odszukać w źródłach statystycznych informacje dotyczące gospodarki Nigerii.

AMERYKA PÓŁNOCNA I POŁUDNIOWA – ŚRODOWISKO PRZYRODNICZE

Dopuszczający

Dostateczny

Dobry

Bardzo dobry

Uczeń potrafi:

- opisać położenie geograficzne Ameryk w stosunku do południka 0°

i oceanów,

- wskazać na mapie i nazwać wybrane elementy linii brzegowej,

- nazwać i wskazać na mapie wybrane krainy geograficzne,

- wskazać na mapie obszary występowania lasów rów-nikowych w Ameryce Południowej i lasów boreal-nych (tajgi) w Ameryce Północnej,

- nazwać i wskazać na mapie kilka wielkich rzek i jezior Ameryki Północnej oraz kilka rzek Ameryki Południowej.

Uczeń potrafi:

- nazwać i wskazać na mapie ważniejsze elementy linii brzegowej,

- nazwać i wskazać na mapie krainy geograficzne,

- na podstawie map klima-tycznych wskazać na mapie obszary występowania głównych typów klimatu Ameryk,

- wymienić czynniki wpływa-jące na klimat,

- wskazać na mapie obszary występowania wybranych formacji roślinnych,

- wymienić i wskazać na mapie zlewiska Ameryki Pół-nocnej i Ameryki Południowej i wybrane rzeki do nich należące.

Uczeń potrafi:

- porównać linię brzegową Ameryki Północnej

i Ameryki Południowej,

- omówić wpływ rozciągłości południkowej oraz układu krain geograficz-nych na klimat,

- na podstawie diagramów klimatycznych oraz mapy klimatycznej w atlasie określić typ klimatu wybranego obszaru,

- omówić zróżnicowanie formacji roślinnych w zależności od klimatu,

- wskazać na mapie obszary bezodpływowe.

Uczeń potrafi:

- omówić wpływ czynników klimatotwórczych na klimat wybranych obszarów,

- ocenić środowisko przyrodnicze wybranych obszarów pod względem przydatności dla życia i działatności gospodarczej człowieka.

AMERYKA PÓŁNOCNA I POŁUDNIOWA – PROBLEMY SPOŁECZNO-GOSPODARCZE

Uczeń potrafi:

- wymienić i wskazać na mapie trzy największe państwa Ameryki Północnej i ich stolice oraz dwa największe państwa Ameryki Południowej,

- uzasadnić, że rdzennymi mieszkańcami Ameryki Północnej są Indianie, Aleuci i Eskimosi, natomiast Ameryki Południowej Indianie,

- wskazać na mapie wybrane miasta Ameryk,

- na podstawie map tema-tycznych wymienić główne rośliny uprawne Ameryki Północnej i Ameryki Południowej,

- wskazać na mapach gospodarczych miejsca występowania wybranych bogactw mineralnych.

Uczeń potrafi:

- wyjaśnić terminy: Metys, Mulat, Zambos,

- wymienić trzy kraje Ameryk o największej liczbie ludności,

- posługując się mapą przed-stawić nierównomierne roz-mieszczenie ludności Ame- ryki Północnej i Ameryki Południowej,

- wskazać na mapie miasta Megalopolis wschodniego wybrzeża USA,

- uzasadnić, że USA i Kanada

należą do państw imigracyjnych,

- nazwać i wskazać na mapie wybrane państwa Ameryki Północnej i Ameryki Połud-niowej,

- wskazać na mapie główne obszary rolnicze.

Uczeń potrafi:

- wyjaśnić terminy: Ameryka Łacińska i Ameryka anglosaska,

- wymienić nazwy narodo-wości, które kolonizowały Amerykę Północną i Ame-rykę Południową,

- przedstawić rolę imigran- tów w rozwoju gospodar-czym Ameryki Północnej i Ameryki Południowej,

- podać przykłady najważ-niejszych problemów spo-łecznych Indian i Eskimo-

sów,

- na podstawie danych sta-tystycznych omówić zróż-nicowanie PKB na jednego mieszkańca w wybranych krajach Ameryki Północnej i Ameryki Południowej,

- na podstawie wykresu przedstawić strukturę raso-wą i narodowościową wy-branego państwa, - wskazać na mapie miasta, w których mieszka liczna Polonia.

Uczeń potrafi:

- podać przyczyny zróżnico-wania rasowego i etniczne-go Ameryk i omówić wskazany problem z tym związany,

- wymienić główne przyczyny stanowiące bariery dla rozwoju gospodarczego wybranych państw Ameryki Łacińskiej (np.: zadłużenie zagraniczne, bezrobocie, nierównomierny podział własności ziemi).

STANY ZJEDNOCZONE AMERYKI PÓŁNOCNEJ

Uczeń potrafi:

- wskazać na mapie USA

i ich stolicę,

- nazwać i wskazać na mapie państwa sąsiadujące z USA,

- wskazać główne rzeki

i zbiorniki wodne, do któ-rych uchodzą,

- wskazać na mapie wybrane krainy geograficzne,

- wymienić i wskazać na mapie pięć wielkich miast USA i obszary gęsto zaludnione,

- uzasadnić, że USA są największą potęgą gospodarczą świata.

Uczeń potrafi:

- nazwać i wskazać na mapie krainy geograficzne USA,

- na podstawie map klima-tycznych wymienić typy kli-matu występujące na obsza-rze USA,

- wskazać na mapie główne obszary rolnicze i miejsca występowania bogactw mi-neralnych oraz największe okręgi przemysłowe,

- wymienić cechy przemysłu USA (masowa produkcja, wysoki poziom techniczny, automatyzacja),

- uzasadnić, że przemysł wysokiej techniki narodził się w USA.

Uczeń potrafi:

- wymienić cechy rolnictwa USA (wielkoobszarowe prywatne gospodarstwa rolne, towarowość rolnic-twa, wysoki stopień me-chanizacji, monokultury, specjalizacja gospodarstw rolnych),

- na podstawie wykresu omówić strukturę zawodo-wą ludności (znacząca rola usług w zatrudnieniu

i tworzeniu produktu krajowego brutto),

- wskazać na mapach miejsce lokalizacji zakładów nowoczesnych gałęzi przemysłu,

- przedstawić rolę komuni-kacji w gospodarce kraju.

Uczeń potrafi:

- na podstawie danych sta- tystycznych ocenić udział USA w światowej produkcji przemysłowej i rolnej,

- omówić znaczenie współ-pracy zakładów przemys-łowych z instytucjami na-ukowo-badawczymi (prze-mysł wysokiej techniki).

BRAZYLIA

Uczeń potrafi:

- wskazać na mapie Brazylię i jej stolicę,

- odczytać z mapy nazwy państw sąsiadujących z Brazylią,

- wskazać najdłuższe rzeki,

- wskazać na mapie główne krainy geograficzne,

- wskazać na mapie obszary upraw plantacyjnych i wy-mienić nazwy uprawianych tam roślin,

- wymienić i wskazać na mapie nazwy trzech brazylijskich miast.

Uczeń potrafi:

- korzystając z mapy wskazać miejsca występowania bo-gactw mineralnych,

- podać przykłady różnic

w zagospodarowaniu wschodniej części Brazylii i interioru,

- omówić na podstawie mapy rozmieszczenie ludności,

- uzasadnić konieczność ochrony lasów równikowych na Nizinie Amazonki.

Uczeń potrafi:

- wykazać związki zachodzące między warunkami środowiska przyrodniczego a gospodarką,

- przedstawić znaczenie rol-nictwa plantacyjnego w gospodarce kraju (uprawa roślin eksportowych),

- przedstawić znaczenie Amazonki dla gospodarki kraju,

- wymienić przyczyny oraz wyjaśnić skutki niszczenia puszczy nad Amazonką.

Uczeń potrafi:

- na podstawie wykresu struktury użytkowania gruntów w Brazylii uzasadnić procentowy udział poszczególnych form użytkowania gruntów,

- wymienić najważniejsze problemy społeczne i gos-podarcze Brazylii (zadłużenie kraju, spadek produkcji żywności na jednego mieszkańca, konieczność importu artykułów żywnoś-ciowych, ujemny bilans handlu zagranicznego, duży przyrost naturalny, ogromne dysproporcje w poziomie życia społeczeństwa).

AUSTRALIA I ANTARKTYDA – ŚRODOWISKO PRZYRODNICZE AUSTRALII

Dopuszczający

Dostateczny

Dobry

Bardzo dobry

Uczeń potrafi:

- wskazać na mapie Australię i opisać jej położenie geograficzne,

- nazwać i wskazać na mapie wybrane elementy linii brzegowej,

- wskazać na mapie Alpy Australijskie i ich najwyższą górę, rzekę Murray-

-Darling oraz jezioro Eyre,

- wymienić nazwy charakte-rystycznych zwierząt i roślin Australii,

- uzasadnić, że Australia jest najbardziej suchym kontynentem świata.

Uczeń potrafi:

- nazwać i wskazać na mapie główne krainy geograficzne Australii oraz baseny arte-zyjskie,

- nazwać i wskazać na mapie wielkie pustynie Australii,

- wskazać na mapie Wielką Rafę Koralową,

- na podstawie map klima-tycznych omówić rozkład temperatury powietrza i opadów na kontynencie Australii.

Uczeń potrafi:

- opisać, w jakich warunkach tworzą się wody artezyjskie,

- wymienić czynniki utrud-niające dostęp do konty-nentu,

- omówić wpływ czynników klimatotwórczych na kli-mat Australii,

- na podstawie mapy klima-tycznej wskazać obszary występowania poszczegól-nych typów klimatu.

Uczeń potrafi:

- na podstawie dowolnych źródeł informacji wyjaśnić pochodzenie polskich nazw na mapie Australii,

- omówić rozmieszczenie formacji roślinnych i ich związek z klimatem,

- ocenić środowisko przy-rodnicze Australii pod względem przydatności dla życia i działalności gospodarczej człowieka.

LUDNOŚĆ I GOSPODARKA ZWIĄZKU AUSTRALIJSKIEGO

Uczeń potrafi:

- wskazać na mapie Związek Australijski i jego stolicę,

- uzasadnić, że Związek Australijski to państwo-kontynent,

- wskazać na mapie trzy miasta Związku Australijskiego,

- uzasadnić, że Australia jest bardzo słabo zaludnionym kontynentem,

- wymienić główne rośliny uprawne i zwierzęta hodowlane.

Uczeń potrafi:

- na podstawie mapy omówić rozmieszczenie ludności i wskazać przyczyny jej nie-równomiernego rozmiesz-czenia,

- nazwać i wskazać główne miasta Związku Australij-skiego,

- wskazać na mapie główne obszary upraw i chowu zwierząt,

- wskazać obszary występo-wania wybranych surowców mineralnych,

- uzasadnić, że Związek Australijski jest krajem, który ma dobrze rozwinięte wszystkie działy gospodarki, mimo że w jego eksporcie przeważają surowce mineralne.

Uczeń potrafi:

- uzasadnić, dlaczego znaczna część ludności Związku Australijskiego mieszka w miastach,

- wymienić czynniki wpły-wające na wzrost liczby ludności Związku Austra-lijskiego,

- przedstawić wpływ czyn-ników klimatycznych na rozmieszczenie upraw i chów zwierząt,

- przedstawić znaczenie wód artezyjskich dla rolnictwa Związku Australijskiego,

- na podstawie danych sta-tystycznych przedstawić pozycję Związku Austra-lijskiego w światowym przemyśle wydobywczym.

Uczeń potrafi:

- przedstawić zróżnicowanie rasowe i etniczne Związku Australijskiego,

- na podstawie diagramu przedstawić związek struktury użytkowania gruntów z warunkami klimatycznymi,

- wyjaśnić, dlaczego mimo trudnych warunków śro-dowiska naturalnego Związek Australijski jest krajem wysoko rozwinię-tym gospodarczo,

- uzasadnić, dlaczego chów zwierząt dominuje w rolnictwie Związku Austra-lijskiego.

ANTARKTYDA

Uczeń potrafi:

- wskazać na mapie Antar-ktydę i opisać jej położenie geograficzne,

- wymienić przedstawicieli fauny Antarktyki,

- wymienić niebezpieczeń-stwa zagrażające bada-czom polarnym.

Uczeń potrafi:

- wyjaśnić termin: Antarktyka,

- wymienić charakterystyczne cechy środowiska naturalnego Antarktydy,

- uzasadnić konieczność ochrony środowiska naturalnego Antarktydy,

- wymienić nazwiska pierw-szych zdobywców bieguna południowego.

Uczeń potrafi:

- wytłumaczyć przyczyny osobliwych warunków środowiska przyrodnicze-go,

- określić status polityczny Antarktydy,

- wymienić powody prowa-dzenia badań w Antarktyce.

Uczeń potrafi:

- wytłumaczyć prowadzenie badań naukowych w Antarktyce dla poznania przeszłości i przyszłości Ziemi,

- omówić wkład Polaków w badania Antarktyki.

I. WSPÓŁCZESNE PRZEMIANY SPOŁECZNE NA ŚWIECIE
LUDNOŚĆ
Dopuszczający	Dostateczny	Dobry	Bardzo dobry
Uczeń potrafi: - wyjaśnić terminy: migracja, emigracja, imi gracja, gęstość zaludnienia, - podać liczbę ludności świata, - podać (w przybliżeniu) liczbę ludności trzech najludniejszych państw świata, - wymienić rasy ludzkie, - wyjaśnić związek liczby ludności z przyrostem naturalnym, - wykonać wykres liniowy przedstawiający wzrost liczby ludności w wybranych latach, - wykonać wykres słupkowy przedstawiający liczbę ludności wybranych kontynentów lub wybranych państw, - wskazać na mapie obszary bezludne i przeludnione na świecie, - wskazać na mapie pięć najludniejszych państw świata oraz po trzy największe (według liczby mieszkańców) miasta na poszczególnych kontynentach.	Uczeń potrafi: - wyjaśnić terminy: przyrost naturalny, aglomeracja, eksplozja demograficzna, przyrost rzeczywisty, - podać przyczyny migracji, - wymienić czynniki wpływające na gęstość zaludnienia, - przedstawić przyczyny zróżnicowania rozmieszczenia ludności na świecie, - wymienić trzy kraje o dużym i trzy kraje o małym przyroście naturalnym, - wymienić dwa państwa, w których występuje eksplozja demograficzna, - odszukać w roczniku statystycznym i odczytać liczbę ludności świata, kontynentów, państw, - wymienić główny religie świata, - na podstawie mapy określić gęstość zaludnienia w wybranych krajach, - wskazać na mapie wielkie miasta świata (według liczby mieszkańców).	Uczeń potrafi: - wyjaśnić terminy: urbanizacja, megalopolis, - podać liczbę ludności poszczególnych kontynentów, - omówić pozytywne i negatywne skutki dużego przyrostu naturalnego, - podać przyczyny wzrostu liczby ludności świata, - przedstawić problemy życia ludności w wielkich miastach, - podać przykłady państw emigracyjnych i imigracyjnych, - wskazać obszary dominacji poszczególnych ras, - wymienić główne języki świata.	Uczeń potrafi: - wyjaśnić terminy: społeczeństwo młode i stare, - przedstawić społeczne i gospodarcze skutki małego przyrostu naturalnego, - podać przykłady pozytywnych i negatywnych skutków migracji, - podać przykłady wpływu religii na życie i działalność gospodarczą człowieka, - wyszukać we wskazanych źródłach statystycznych odpowiednie dane dotyczące zagadnień demograficznych oraz dokonać analizy i wyciągnąć wnioski.